Re/Wizje. Plakat filmowy polskich artystek 1954-1982

Czy plakat w Polsce drugiej połowy XX wieku był wyłącznie męską domeną? Czy w kraju, w którym zrodziło się zjawisko określane do dziś szumnie brzmiącą nazwą „polska szkoła plakatu”, nie było kobiet tworzących plakaty? Można odnieść takie wrażenie, przeglądając liczne publikacje poświęcone historii polskiego plakatu i, szerzej, projektowaniu graficznemu. Również na wystawach jeszcze do niedawna autorki plakatów i ich prace były pomijane. Tymczasem od drugiej połowy lat czterdziestych do połowy lat sześćdziesiątych, w okresie rozkwitu  „polskiej szkoły plakatu”, a także w kolejnych dekadach XX wieku, plakat uprawiały artystki plastyczki – absolwentki Akademii Sztuk Pięknych warszawskiej i krakowskiej oraz wyższych szkół plastycznych w Katowicach, Łodzi, Poznaniu, Gdańsku i innych miastach. W większości przypadków obroniły na swojej uczelni dyplom z plakatu (kilkanaście w pracowniach plakatu prowadzonych w warszawskiej ASP przez Henryka Tomaszewskiego i Józefa Mroszczaka).

Duża reprezentacja kobiet w plakacie okresu PRL-u i ich liczne projekty na wysokim poziomie nie znajdują jednak odzwierciedlenia w historiografii polskiego plakatu. W opracowaniach naukowych, na wystawach i w katalogach ekspozycji poświęconych plakatowi drugiej połowy XX wieku autorki plakatów pomijane są niemal całkowicie; kiedy przestały być aktywne zawodowo, emigrowały lub umierały – całkowicie znikały z pola sztuki i historii plakatu. Choć w ostatnich kilku latach zaczęto przełamywać ten schemat wykluczenia, nadal wiedza o polskich artystkach tworzących plakaty i ich dorobku z czasów PRL-u jest dalece niepełna. Wystawa Re/Wizje… pozwoli zmienić  – przynajmniej w pewnym zakresie ten stan rzeczy. Oprócz plakatów uznanych twórców zaprezentowane na niej będą plakaty dwudziestu jeden artystek; udokumentowana zostanie ich kariera zawodowa a biogramy znajdą się w katalogu.

Dlaczego w świetle jupiterów znajdą się właśnie plakaty filmowe a – obok autorów – ich autorki? Przywracanie dorobku artystek plakatu jest zasadne podczas ekspozycji plakatów filmowych, ponieważ był to gatunek jeden z najbardziej wówczas popularnych, bogato reprezentowany ciekawymi i zróżnicowanymi formalnie realizacjami. Polskie plakaty zapowiadające filmy produkowane w krajach  Europy a także Azji i obu Ameryk zyskały szybko rozpoznawalność i uznanie. Plakat kulturalny, w tym filmowy, jako nie podlegający w tym okresie restrykcyjnej cenzurze i nieobarczony wymogiem komercyjności  pozwalał grafikom na popisanie się inwencją i intelektem, na rozwinięcie całego wachlarza rozwiązań koncepcyjno-warsztatowych od malarskich „obrazów plakatowych” do zaskakujących rozwiązań graficznych z wykorzystaniem fotografii i zastosowaniem odręcznego (autorskiego) liternictwa. Zaprezentowanie plakatów artystek zestawionych z plakatami artystów – ich nauczycieli, kolegów, mężów – pozwala na uzmysłowienie, że tworzyły one na takim samym poziomie, a ich prace są częścią historii polskiego plakatu PRL-u.

Polski plakat filmowy drugiej połowy XX wieku, co najmniej do lat osiemdziesiątych pełnił znaczącą rolę kulturotwórczą („uliczna galeria obrazów”) i edukacyjną. Prezentował wysoki poziom artystyczny (bez utraty funkcji informacyjnej) a za sprawą kilkunastu grafików zyskał międzynarodową rozpoznawalność. Trudno dziś ignorować fakt, że autorom plakatów w krótkim czasie dorównały autorki tworzące znakomite plakaty filmowe, teatralne, wystawowe, społeczne ale także propagandowe, wśród których zdarzały się wyrafinowane formalnie. Artystki wykształcone na tych samych uczelniach co ich koledzy nie tworzyły w izolacji i tak jak oni wykonywały projekty (czasem do tego samego filmu) podlegające zasadom państwowych zleceń (a co za tym idzie – cenzurze, ocenie komisji artystycznej itd.).

Tytuł wystawy sygnalizuje potrzebę uzupełnienia i skorygowania stanu wiedzy, a także ponownej oceny i zmiany optyki w ocenie polskiego plakatu PRL-u, w tym plakatu filmowego. Sygnalizuje konieczność uwzględnienia szerszej perspektywy – włączenia do „polskiej szkoły plakatu” prac autorstwa artystek z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, które działając w tym samym czasie co „mistrzowie” współdecydowały o jej obliczu. Ich plakaty i podejście do procesu tworzenia (wykonania zlecenia) odzwierciedlają najlepsze cechy przypisywane tzw. „polskiej szkole”: inwencję, indywidualizm, intelektualny charakter i realizację przy wykorzystaniu wszechstronnych  umiejętności warsztatowych. Tytuł ekspozycji (i sposób jego zapisu) zawiera również sugestię, że plakaty filmowe reprezentują autorskie wizje nasuwające się ich twórcom po obejrzeniu filmu; w wielu przypadkach są one świadectwem zaskakującego sposobu odczytania filmu i niezwykłej jego interpretacji, która oddziałuje, a nawet narzuca się odbiorcy plakatu.

Na wystawie zostanie zaprezentowanych 114 plakatów filmowych z lat 1954-1982 autorstwa polskich artystek i artystów. Zapowiadają one  nie tylko filmy rodzimej produkcji, ale podejmują także próbę dialogu z kinematografią krajów całego świata.  Wśród filmów, które zapowiadają prezentowane plakaty znajdują się klasyki polskiej kinematografii (m.in. Do widzenia, do jutra, Kanał, Matka Joanna od aniołów, Niewinni czarodzieje, Prawo i pięść, Złoto) jak też reprezentacja filmu światowego – krajów Wschodu (m.in. Dersu Uzała, Noc mewy, Ballada o dziewczynie, Czyścibuty, Handlarze opium) i Zachodu (m.in. Śmierć w Wenecji, Nocny kowboj, Czarna Carmen, Anioł zagłady, Śmierć rowerzysty). Ekspozycja obejmie plakaty autorstwa m.in. Liliany Baczewskiej Lampert, Hanny Bodnar, Romana Cieślewicza, Wojciecha Fangora, Ewy Frysztak, Anny Huskowskiej, Marii Ihnatowicz, Jolanty Karczewskiej, Joanny Krzymuskiej-Stokowskiej, Jana Lenicy, Eryka Lipińskiego, Marii Syskiej, Waldemara Świerzego, Henryka Tomaszewskiego, Bronisława Zelka. Prace te są świadectwem intrygujących konceptów projektowych i zaskakujących nawiązań do zapowiadanych filmów polskich i zagranicznych, a niekiedy ich autorską interpretacją lub swoistą recenzją w formie wizualnej metafory czy rebusu.

Zaprezentowanie wyboru plakatów zapowiadających filmy Andrzeja Wajdy nawiązuje do ogłoszenia roku 2026 Rokiem Andrzeja Wajdy. Ekspozycja wpisuje się również w obchody Roku Ludzi Filmu Kujaw i Pomorza oraz nawiązuje do postaci Leonarda Pietraszaka, którego rok ogłoszono w Bydgoszczy.

dr hab. Katarzyna Kulpińska, prof. UMK

• kuratorka wystawy: dr hab. Katarzyna Kulpińska, prof. UMK
• koordynator ze strony MOB: dr Monika Kosteczko-Grajek
• projekt aranżacji i druków: dr Piotr Florianowicz
• projekt katalogu wystawy: dr Łukasz Aleksandrowicz
• produkcja wystawy: Łukasz Maklakiewicz
• dokumentacja fotograficzna oraz reprodukcje MOB: Wojciech Woźniak, Łukasz Maklakiewicz
• konserwacja: Joanna Didik, Lesław Cześnik
• dostępność: Tomasz Koss
• edukacja: Katerina Niemiec-Miskiewicz
• promocja: Filip Horoszczuk, Magdalena Niewęgłowska-Kardas
• techniczne wykonanie wystawy: Adam Grzybowski, Romuald Tylkowski
• opieka nad wystawą: Małgorzata Kiełpikowska, Wioletta Leba