Czwartek z filozofią | Uczucia, wartości i współczesna kultura terapeutyczna

Współczesną kulturę często opisuje się jako „kulturę terapeutyczną”, a więc taką, w której ceni się samopoznanie, zdrowie psychiczne oraz umiejętność rozpoznawania i słuchania własnych uczuć. Ten zwrot w kierunku emocji jako ważnego w naszym życiu kompasu, który dokonał się za sprawą niezwykle silnego rozwoju psychologii i psychoterapii, widoczny jest również w XX-wiecznej filozofii, a przede wszystkim w dwóch głównych szkołach aksjologicznych: materialnej etyce wartości (Scheler, Hartmann) oraz pragmatyzmie (James, Dewey). Ich przedstawiciele, sprzeciwiając się skrajnemu racjonalizmowi, od dawna podkreślali, że uczucia stanowią podstawę naszych wartościowań i orientowania się w świecie. Ich rozpoznania potwierdzają również wyniki empirycznych badań prowadzonych w ramach współczesnej kognitywistki (tzw. cognitive science) – osoby pozbawione sprawnego przetwarzania uczuć mają poważne trudności w podejmowaniu decyzji i funkcjonowaniu, mimo wysokiej inteligencji i wiedzy teoretycznej.

Kultura terapeutyczna prowadzi jednak czasem do drugiej skrajnej postawy. O ile dawniej filozofowie często ignorowali uczucia, uznając je za subiektywne zniekształcenia prawdziwego poznania, o tyle obecnie pojawia się tendencja, by uznawać uczucia za jedyne kryterium prawdy i działania. W swoim wystąpieniu pokażę, że obie skrajności – zarówno chłodny racjonalizm, jak i bezkrytyczne zaufanie uczuciom – są równie błędne i co za tym idzie niebezpieczne. Zaproponuję własne stanowisko filozoficzne dotyczące poznawczej roli uczuć i emocji, by spróbować odpowiedzieć na pytanie: czym są uczucia i co to dokładnie oznacza, że powinniśmy im ufać.