Powrót do siebie przez świat baśni. O spektaklu „Bezwstydna”

„Bezwstydna” to nowy spektakl, który 14 października zadebiutuje na Małej Scenie Teatru Polskiego w Bydgoszczy. Historia opiera się na książce „Biegnąca z wilkami” Clarissy Pinkoli Estés, w której autorka, poprzez trzy stare baśnie, zagłębia się w badanie elementów kobiecej psychiki: inicjacji, intuicji i instynktów. W oparciu o nie książka odkrywa dziką, wilczą naturę, która tkwi głęboko w każdej kobiecie i czeka na uwolnienie.

Spektakl w reżyserii i scenografii Darii Kopiec, we współpracy z Martyną Lechman, czerpie inspirację z koncepcji odkrywania wewnętrznego świata poprzez baśnie z dzieciństwa. W tej interpretacji są to opowieści autorstwa braci Grimm i Hansa Christiana Andersena.

Główna bohaterka, Mira, jest całkowicie pochłonięta codziennym, monotonnym pośpiechem. Praca, podróże i liczne obowiązki nie pozostawiają jej czasu na odpoczynek, bliskość ani odkrywanie własnej osobowości, którą, jak uświadamia sobie z czasem, dawno utraciła. Mira przechodzi głęboki kryzys i rozpoczyna odkrywanie siebie na nowo. Wraca do wspomnień i baśni z dzieciństwa, by u źródła odbudować swoją tożsamość i odnaleźć zagubione „ja”.

Mira, w którą wciela się Dagmara Mrowiec-Matuszak, poszukuje siebie w towarzystwie bohaterów ulubionych opowieści, zagranych przez: Anję Bieżyńską, Annę Bonną (gościnnie), Pawła L. Gilewskiego, Mirosława Guzowskiego, Kacpra Kurciusa i Katarzynę Pawłowską.

Istotnymi aspektami są muzyka, stworzona przez Aleksandrę Gronowską i Michała Litwińca, oraz choreografia Michała Przybyły, które wpływają na emocjonalny odbiór spektaklu. Całość tworzy wrażenie niemal metafizyczne, podczas którego widz może zajrzeć w głąb siebie i odpowiedzieć sobie na zasadnicze pytania.

W celu zanurzenia się w kontekst powstania spektaklu oraz kryjące się za nim idee zadaliśmy kilka pytań jego twórcom i aktorom, odkrywając ich odrębne „ja” w tej historii.

Rozmowa z Darią Kopiec – reżyserką spektaklu „Bezwstydna”

Dlaczego akurat ta książka stanowiła źródło inspiracji?

Daria Kopiec: Ta książka podróżuje ze mną przez życie od ponad 16 lat. Jest dla mnie wielkim wyzwaniem – zarówno reżyserskim, jak i kobiecym. Wyzwaniem jest sprostanie jej treściom i przekazanie tego, co jest dla mojego serca i mojego życia bardzo ważne, szerszemu gronu odbiorców i odbiorczyń. Chciałabym przekazać istotne treści, które mogą być po prostu syte i pożywne dla współczesnego człowieka. To wielkie pragnienie, żeby tym, co mnie syci, podzielić się z innymi. Dać im inspirację, jakiś wgląd, ale też otuchę i przekonanie, że z każdego kryzysu możemy odrosnąć.

Zdecydowała się Pani nie robić spektaklu na podstawie całej książki, tylko wybrała konkretne fragmenty. Dlaczego akurat te? Co było istotne w tym wyborze?

Daria Kopiec: To prawda. Zrobienie spektaklu na podstawie całej książki mogłoby spokojnie zająć mi trzy lata życia i kilka spektakli. Ostatecznie wybór padł na trzy główne rozdziały i baśnie. Były one związane z tym, że chciałyśmy z dramaturżką Martyną Lechman opowiedzieć o aspekcie życia, śmierci i ponownego życia. Chodzi o sytuację, w której wydarza się coś kryzysowego, trudnego, ale później możemy odrosnąć. Na początku odrastają tylko kończyny, a potem symbolicznie może odrosnąć nam całe ciało. Pierwszą baśnią, którą opowiadamy, są „Czerwone trzewiki”. To baśń Andersena. „Czerwone trzewiki” są opowieścią o wszelkiego rodzaju uzależnieniach. Nie kończą się one dobrze – historia prowadzi do obcięcia stóp. W spektaklu pokazujemy tę opowieść w momencie, w którym musi dojść do odcięcia pewnego mechanizmu, do jakiejś straty. Następna baśń to „Dziewczyna bez rąk”. Pokazuje już cały cykl. Coś zostaje nam odebrane, ale może później odrosnąć. Oczywiście w baśniach nie dzieje się to na planie rzeczywistym, fizycznym, lecz symbolicznym i metaforycznym. Odrasta jakaś część nas, ale już w nowych jakościach i nowych aspektach. Widzimy więc, że coś może odrastać, wzrastać, może pojawić się na nowo. Każdy kryzys i każda trudność powodują, że musimy znaleźć jakieś rozwiązanie. Wtedy następuje wzniesienie się do góry. Nie oznacza to jednak końca trudności. Zazwyczaj po pewnym czasie pojawia się kolejna perypetia, kolejny kryzys. Znowu musimy się zanurzyć w trudnym doświadczeniu, żeby później móc ponownie się wznieść. Ostatnią przywoływaną baśnią jest „Kobieta Szkielet”. To dla mnie w ogóle sztandarowa baśń tej książki, ponieważ – według mojego odczytania – cała książka jest opowieścią o cyklu życia, śmierci i ponownego życia. Opowiada o tym, że tam, gdzie wydaje nam się, że coś umiera, tam zawsze znajduje się już zalążek życia. To pozwala nam wierzyć, że wszystko jest po prostu naturalnym biegiem życia. Można to porównać do czterech pór roku, które znamy z naszej szerokości geograficznej. Clarissa Pinkola Estés korzysta z psychologii jungowskiej, a także – podobnie jak Jung – z inspiracji alchemią i szamanizmem. Na tej podstawie dokonuje analizy baśni. Tłumaczy między innymi, że kobiety mają naturalnie wpisany w swoje ciało cykl życia, śmierci i ponownego życia. Każda menstruacja jest już doświadczeniem tego aspektu. Mężczyźni, których ciała funkcjonują inaczej, w pewnym sensie uczą się tego cyklu również poprzez kobiety. Według Junga, aby osiągnąć najwyższy poziom rozwoju, czyli jaźń, potrzebujemy integracji tego, co świadome i nieświadome. U kobiet wiąże się to również z rozwojem wewnętrznej męskości, czyli animusa, a u mężczyzn – wewnętrznej kobiecości, czyli animy. Bez połączenia tych aspektów osiągnięcie pełni jest bardzo trudne.

Czy uważa Pani „Bezwstydną” za swoje najbardziej osobiste dzieło?

Daria Kopiec: Na pewno. Mam takie podejście do pracy reżyserskiej, że w ogóle nie umiem reżyserować bez wlania w nią dużej części swojej wrażliwości. Oczywiście czasami, kiedy mam już gotowy tekst, pracuję w strukturze, która została wcześniej napisana. Tutaj jednak, kiedy buduje się spektakl od zera, tworzy narrację, to siłą rzeczy jest to jeszcze bardziej osobiste. To jest również pytanie o wiarygodność. Mogę wiarygodnie opowiadać o czymś, co jest mi bliskie. Nie muszę się przy tym jakoś eksponować, ale jednocześnie szukam w sobie takich miejsc, w których czuję, że to, co opowiadam, jest uczciwe, bo wynika z mojego własnego przeżycia. W tym sensie zdecydowanie jest to osobista twórczość.

Jakie trudności napotkał zespół podczas przygotowania do spektaklu?

Daria Kopiec: Początkowo spektakl miał być adaptacją książki, ale tuż przed rozpoczęciem prób okazało się, że nie mieliśmy praw i musieliśmy przepisać cały tekst, tworząc go na nowo w postaci inspiracji. Aktorzy musieli więc wykazać się dużą dozą zaufania i cierpliwości, ponieważ tekst powstawał na bieżąco. Czytaliśmy baśnie, analizowaliśmy je, aktorzy mieli też przestrzeń, żeby samodzielnie poeksplorować temat. Mam jednak wrażenie, że dość szybko i skutecznie udało nam się opanować bogactwo znaczeń, które wprowadza Clarissa Pinkola Estés. Wspólnie z Martyną Lechman (dramaturżką spektaklu) przeprowadziłyśmy sporo selekcji. Analizy baśni zawarte w książce są tak bogate, że główną umiejętnością potrzebną do pracy nad tekstem była właściwie eliminacja wątków.

Jakie były źródła inspiracji oprócz książki? Czy były to na przykład filmy, animacje albo inne spektakle?

Daria Kopiec: Powiem coś bardzo kontrowersyjnego. Nie wiem już do końca, czym się inspiruję, ponieważ staram się nie inspirować za bardzo niczym. Mam poczucie, że po przejściu całego cyklu edukacji – najpierw w szkole filmowej w Łodzi, później w Akademii Teatralnej w Warszawie, a wcześniej także w liceum plastycznym – jestem już tak napełniona inspiracjami, że teraz wręcz przeciwnie: bardziej selekcjonuję ilość bodźców, niż czerpię z zewnątrz. Źródło inspiracji znajduje się przede wszystkim we mnie, w moim wnętrzu i moich przemyśleniach. Im dłużej zajmuję się reżyserią, tym bardziej jestem blisko siebie i własnego wnętrza, a mniej skupiam się na tym, co dzieje się na zewnątrz. Oczywiście inspiracje zawsze są, ale nie czuję już, że mogę wskazać coś konkretnego. Nie odwołuję się do określonych dzieł czy twórców.

Biorąc pod uwagę bogate doświadczenie, co jest Pani bliższe: świat animacji czy deski teatru?

Daria Kopiec: To są zupełnie dwie różne dziedziny ekspresji twórczej, ale jednocześnie mogę powiedzieć, że są ze sobą tak samo połączone. Kiedy tworzę scenariusz i buduję narrację, pracuję nad jednym i drugim w taki sam sposób. Dopiero później sposób uzyskiwania efektu jest zupełnie inny. W teatrze cieszy mnie to, że efekt pojawia się bardzo szybko. W animacji natomiast podoba mi się możliwość przekazywania bardzo metaforycznych i symbolicznych treści. Ta praca jest jednak znacznie bardziej skrupulatna.

Dziękujemy bardzo za rozmowę. Mamy nadzieję, że wszystkie te interpretacje uda nam się odebrać podczas premiery.

Wywiad został przeprowadzony podczas próby medialnej w Teatrze Polskim przez Viktorię Seniuk i Polę Szypurę.