Kobiety, które na zawsze zapiszą się w naszej pamięci
7 listopada obchodzimy Światowy Dzień Feministek. To doskonała okazja, by przypomnieć kobiety, które swoją odwagą, talentem i determinacją zmieniały rzeczywistość, przełamywały społeczne ograniczenia i przecierały szlaki kolejnym pokoleniom. Województwo kujawsko-pomorskie może poszczycić się wieloma takimi postaciami. Ich historie zostały zebrane w dwóch tomach publikacji „Biogramy kobiet (od)ważnych województwa kujawsko-pomorskiego” autorstwa dr Magdaleny Geragi, wydanej w 2026 roku.
To właśnie ta książka stała się dla nas inspiracją do przedstawienia kilku niezwykłych kobiet, których życiorysy warto poznać i zachować w pamięci. Każda z nich na swój sposób walczyła o niezależność, rozwój i możliwość decydowania o własnym życiu, pozostawiając po sobie ważne dziedzictwo.
Publikacja jest ważną kontynuacją obchodzonego w naszym regionie w 2024 roku Roku Kobiet Odważnych Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Dwutomowe opracowanie zawiera 80 biografii kobiet związanych z regionem – zarówno tych dobrze znanych, jak i takich, których dokonania przez lata pozostawały w cieniu. Jak podkreśla autorka we wstępie, książka jest kontynuacją projektu pokazującego historię z perspektywy herstorycznej.
„Biogramy kobiet (od)ważnych województwa kujawsko-pomorskiego to swoista kontynuacja projektu pokazującego historię z perspektywy herstorycznej” – pisze dr Magdalena Geraga.
Cieszy, że Rok Kobiet Odważnych nie zakończył się wraz z kalendarzowymi obchodami. Pamięć o bohaterkach Kujaw i Pomorza jest nadal pielęgnowana, a ich historie odkrywane i przekazywane kolejnym pokoleniom. Publikacja Magdaleny Geragi jest tego szczególnie wartościowym przykładem.
Książka ukazała się we wrześniu 2026 roku nakładem Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej – Książnicy Kopernikańskiej w Toruniu, na zlecenie Samorządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Konsultację historyczną publikacji przygotował dr Arkadiusz Kierys.
Wanda Błeńska (1911–2014)
Urodziła się w Poznaniu, jednak od 1920 roku była związana z Toruniem, gdzie ukończyła gimnazjum i rozpoczęła swoją drogę zawodową. Po studiach medycznych na Uniwersytecie Poznańskim pracowała w toruńskim Szpitalu Miejskim i Zakładzie Higieny.
Podczas II wojny światowej zaangażowała się w działalność konspiracyjną. W 1942 roku wstąpiła do Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”, gdzie jako „Szarotka” i „Grażyna” kierowała żeńską sekcją sanitarną na obwód i powiat toruński. Organizowała szkolenia oraz zaopatrywała partyzantów w leki i materiały opatrunkowe. W 1944 roku została aresztowana, jednak odzyskała wolność dzięki staraniom członków organizacji.
Po wojnie współorganizowała Instytut Medycyny Tropikalnej w Gdyni. W 1950 roku wyjechała do Ugandy, gdzie przez ponad 40 lat leczyła osoby chore na trąd, szkoliła personel i rozwijała sieć ośrodków medycznych. Nazywana „Matką trędowatych”, pozostawiła po sobie 84 terenowe ośrodki leczenia i dokumentację 24 tysięcy pacjentów. Za swoją działalność otrzymała liczne odznaczenia i honorowe obywatelstwo Ugandy.
Historia Wandy Błeńskiej pokazuje, że odwaga może przejawiać się nie tylko w walce, ale również w konsekwentnym realizowaniu własnych przekonań. Udowodniła, że kobiety mogą zmieniać świat poprzez naukę, medycynę i bezinteresowną pomoc innym.
Pola Negri (1897–1987)
Apolonia Chałupiec, znana jako Pola Negri, była jedną z największych gwiazd kina niemego i pierwszą polską aktorką, która zdobyła tak ogromną międzynarodową sławę. Urodzona w Lipnie, mimo trudnego dzieciństwa, choroby i przeciwności losu, dzięki talentowi i determinacji zrobiła karierę w Europie i Hollywood.
Swoją przygodę ze sceną rozpoczęła jako piętnastolatka, występując w warszawskich teatrach. Wkrótce zadebiutowała w filmie, a jej talent szybko dostrzeżono również za granicą. Współpracowała z wybitnymi twórcami, m.in. Ernstem Lubitschem, i podpisała kontrakt z hollywoodzką wytwórnią Paramount.
Historia Poli Negri ma szczególne znaczenie z perspektywy feministycznej. W świecie zdominowanym przez mężczyzn samodzielnie budowała międzynarodową karierę, zarabiała własne pieniądze, inwestowała w nieruchomości i świadomie kreowała swój wizerunek. Nie bała się ambicji, rozpoznawalności ani niezależności. Jednocześnie media często oceniały ją przez pryzmat urody, związków i życia prywatnego, pokazując, jak surowo traktowano kobiety wykraczające poza społeczne oczekiwania.
Pola Negri zmarła 1 sierpnia 1987 roku, pozostawiając po sobie niezwykły dorobek artystyczny. Warto pamiętać o niej nie tylko jako o hollywoodzkiej gwieździe, ale również jako o kobiecie, która odważnie decydowała o własnym losie. Nie była działaczką ruchu feministycznego, jednak swoją postawą uosabiała bliskie feminizmowi wartości: niezależność, ambicję i prawo kobiet do samostanowienia.
Anna Krzycka (1910–1991)
Urodziła się w Niemczech w rodzinie polskich emigrantów. Po powrocie do Polski ukończyła Prywatne Gimnazjum Żeńskie im. Marii Konopnickiej w Inowrocławiu. W 1933 roku rozpoczęła pracę w wydawnictwie i drukarni Alfreda Krzyckiego, za którego wkrótce wyszła za mąż.
W 1934 roku zadebiutował dwutygodnik „Moja Przyjaciółka”, którego pomysłodawczynią i redaktorką naczelną była Anna. Pismo, uznawane za pierwsze masowe kobiece medium w Polsce, poruszało nie tylko tematy mody, zdrowia i wychowania dzieci, ale również aktywności zawodowej kobiet, ich sukcesów i dyskryminacji ze względu na płeć. Publikowano w nim listy i doświadczenia czytelniczek, tworząc przestrzeń wzajemnego wsparcia i wymiany wiedzy.
Krzycka angażowała się również społecznie i patriotycznie. Należała do organizacji kobiecych, działała na rzecz przygotowania kobiet do obrony kraju i organizowała szkolenia przeciwlotnicze oraz przeciwgazowe. Podczas okupacji pomagała osobom potrzebującym i podejmowała działania na rzecz uwolnienia aresztowanego męża. Po wojnie próby wznowienia działalności wydawniczej zakończyły się niepowodzeniem z powodu sprzeciwu władz.
Anna Krzycka nie tylko tworzyła prasę kobiecą, ale przede wszystkim budowała przestrzeń, w której kobiety mogły być słyszane. Pokazała, jak wielką siłę mają wspólnota, wymiana doświadczeń i dostęp do wiedzy.
Elvira Castner (1844–1923)
Urodziła się w Sępólnie Krajeńskim jako piąte z dwanaściorga dzieci. Od najmłodszych lat wyróżniała się ambicją i ciekawością świata. Po pracy jako nauczycielka i guwernantka postanowiła zdobyć zawód stomatolożki. W 1876 roku, wbrew oporom rodziny, wyjechała do Stanów Zjednoczonych, gdzie ukończyła Baltimore College of Dental Surgery. Po powrocie do Niemiec otworzyła własną praktykę w Berlinie.
Nie poprzestała jednak na rozwoju własnej kariery. Zainteresowana ogrodnictwem, w 1894 roku założyła w Berlinie szkołę ogrodniczą dla kobiet, umożliwiając im zdobycie wykształcenia i samodzielności zawodowej. Placówka szybko się rozwijała, a jej absolwentki zakładały kolejne szkoły i popularyzowały ogrodnictwo w innych krajach.
Castner działała również na rzecz emancypacji kobiet, publikowała książki specjalistyczne i uczestniczyła w Międzynarodowym Kongresie Kobiet w Berlinie w 1904 roku. Za swoją działalność otrzymała Srebrny Krzyż Zasługi dla Kobiet.
Elvira Castner nie tylko sama przełamywała ograniczenia swojej epoki, ale także otwierała drogę kolejnym kobietom. Udowodniła, że emancypacja to również tworzenie możliwości zdobywania wiedzy, zawodu i niezależności ekonomicznej.
Halina Kurowska (1915–1984)
Była nauczycielką z Chełmży, podporuczniczką i komendantką kobiecego pionu Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Jej historia pokazuje, że kobiety podczas II wojny światowej nie były jedynie świadkami wydarzeń, lecz aktywnymi uczestniczkami ruchu oporu i jego liderkami.
W 1942 roku, przyjmując pseudonim „Kryształ”, objęła dowództwo nad kobiecą strukturą „Przedświt”. Organizowała działalność łączniczek, sanitariuszek i osób odpowiedzialnych za zaopatrzenie oraz wywiad. Kobiety pod jej kierownictwem pomagały partyzantom, ukrywającym się Polakom i osobom zagrożonym represjami. Kurowska udowodniła, że potrafi nie tylko działać w konspiracji, ale również zarządzać strukturami i brać odpowiedzialność za innych.
Po przeniesieniu się do Warszawy kontynuowała działalność w organizacji „Ojczyzna”, a podczas powstania warszawskiego pełniła funkcję komendantki sekcji łączniczek współpracującej z Batalionem „Iwo”. Po kapitulacji trafiła do niemieckich obozów jenieckich, gdzie wspierała chore i wycieńczone współwięźniarki, dzieląc się z nimi żywnością i pomagając przetrwać niewolę.
Z perspektywy feministycznej szczególnie ważne jest to, że Halina Kurowska przełamywała stereotyp kobiety jako biernej uczestniczki wojny. Obejmowała stanowiska dowódcze, podejmowała decyzje i kierowała działalnością innych kobiet. Łączyła odwagę i umiejętności przywódcze z solidarnością i troską o drugiego człowieka.
Zmarła 2 stycznia 1984 roku w Gdańsku. Została odznaczona m.in. Krzyżem Armii Krajowej, Krzyżem Partyzanckim i Warszawskim Krzyżem Powstańczym.
Pamięć, która trwa
Pięć przedstawionych historii to zaledwie niewielka część opowieści zebranych przez dr Magdalenę Geragę. W dwóch tomach publikacji znalazło się łącznie 80 biografii kobiet związanych z województwem kujawsko-pomorskim. Obok postaci dobrze znanych z historii regionu autorka przypomina również te, których dokonania przez lata pozostawały mniej rozpoznawalne. Każda z nich to osobna opowieść o odwadze, pasji, pracy i przekraczaniu granic swojej epoki.
Historie opisanych kobiet pokazują, że odwaga i niezależność mogą mieć wiele wymiarów. Jedne zmieniały świat poprzez naukę i działalność społeczną, inne walczyły o wolność, rozwijały kulturę lub tworzyły przestrzeń dla kolejnych pokoleń kobiet. Choć żyły w różnych czasach i mierzyły się z odmiennymi wyzwaniami, łączyła je determinacja w przekraczaniu granic wyznaczanych przez epokę.
Rok Kobiet Odważnych był okazją, by przypomnieć ich dokonania. Takie publikacje jak ta autorstwa Magdaleny Geragi sprawiają, że pamięć o nich trwa znacznie dłużej. Bo historia regionu to również historie kobiet – warto je poznawać, opowiadać i przekazywać dalej.
Poznaj również publikację i posłuchaj podcastu Książnicy Kopernikańskiej:
Opracowanie: Pola Szypura, Viktoria Seniuk